Ажил эрхлэлт Цалин, хөлс

Хөдөлмөр эрхэлж байгаа хэн ч хийсэн ажлын үр дүндээ тохирсон цалин, хөлс авах эрхтэй. Цалингийн хэмжээг хөдөлмөрийн гэрээнд тусгах нь үндсэн нөхцөл болдог.

Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 4 дүгээр бүлэгт цалин хөлс, олговрыг зохицуулсан байдаг.

Цалин хөлс олгох зарчим

Үндсэн цалин нь хөдөлмөрийн гэрээний гол нөхцөлд хамаардаг. Ажил олгогч, ажилтан хоёр цалингийн асуудал дээр тохиролцоогүй бол гэрээг байгуулаагүйд тооцно.

Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг Хөдөлмөр нийгмийн зөвшлийн гурван талт үндэсний хороо буюу ажил олгогч, үйлдвэрчний эвлэл, Засгийн газрын төлөөлөгчид харилцан зөвшилцөж тогтоодог. Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс бага цалин хөлсийг ажилтанд олгохыг хориглодог.

Адил хөдөлмөр эрхэлж байгаа эмэгтэй, эрэгтэй хүнд адил хэмжээний цалин тогтоох ёстой.

Цалинг сард 2 ба түүнээс дээш удаа хөдөлмөрийн гэрээ, эсхүл дотоод журмаар тогтоосон өдөр олгоно.

Ажилтны цалинг мөнгөн хэлбэрээр олгоно. Бараа бүтээгдэхүүн, ялангуяа согтууруулах ундааг цалинд олгохыг хориглодог.

Цалинг хийснээр буюу цагаар гэсэн үндсэн зарчмаар тогтоодог. Хийснээр цалин авдаг ажилтны  цалинг нийт хийсэн ажлын үр дүнгээр тооцдог бол цагаар цалин авдаг ажилтны цалинг ажилласан цагаас хамааралтай тооцдог.

Цалингийн бүтэц

Цалин хөлс нь үндсэн цалин, нэмэгдэл хөлс, нэмэгдэл, шагнал урамшууллаас бүрдэнэ.

Ажилтан хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар ажлаа хийгээгүй зарим тохиолдолд олговор олгоно.

Нэмэгдэл цалин

Ажилтан ажлын цагтаа багтаан өөрийн буюу бусад байгууллагад хөдөлмөрийн гэрээгээр өөр ажил, албан тушаал хавсран гүйцэтгэж болно. Өөрийн байгууллагад өөр ажил хослон гүйцэтгэж болно. Ажил албан тушаалыг хавсран болон хослон гүйцэтгэсэн, эзгүй байгаа ажилтны үүргийг орлон гүйцэтгэсэн бол хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн дотоод журамд тогтоосон хувиар нэмэгдэл цалин олгоно. Ихэнх ажил олгогч ажил хослон болон хавсран гүйцэтгэсэн үед хавсарч байгаа ажлын цалингийн 30 хувиар нэмэгдэл олгодог.

Ажилтан шөнийн цагаар өөрөөр хэлбэл орон нутгийн цагаар шөнийн 22 цагаас өглөөний 6 цаг хүртэл ажилласан бол шөнийн цагийн нэмэгдэл олгоно. Шөнийн цагийн нэмэгдлийг хөдөлмөрийн болон хамтын гэрээгээр тогтооно.

Илүү цагаар болон Бямба, Ням гаригт ажилласан ажилтныг нөхөж амруулаагүй бол цалинг 1,5 дахин нэмэгдүүлэн олгоно

Цагаан сар, Шинэ жил, Хүүхдийн баяр гэх мэт нийтээр амрах баярын өдөр ажилласан ажилтныг нөхөж амруулаагүй бол цалинг 2 дахин нэмэгдүүлэн олгоно.

Хөдөлмөрийн хүнд, хортой газрын доорхи нөхцөлд ажиллаж байгаа ажилтанд хөдөлмөрийн болон хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн дотоод журмаар нэмэгдэл цалин тогтоон олгож болно.

Олговор

Ажилтны буруу биш шалтгаанаар сул зогсолт гарсан бол түүний үндсэн цалингийн 60 хувиас доошгүй хэмжээтэй олговор олгоно.

Гамшиг, аюулын улмаас ажилдаа ирээгүй ажилтанд түүний үндсэн цалингийн 50 хувиас доошгүй хэмжээтэй олговор олгоно. Гамшиг аюулыг арилгахад гар бие оролцсон ажилтанд цалинг бүрэн хэмжээгээр олгоно.

Ээлжийн амралтын үед дундаж цалинтай тэнцүү хэмжээний олговор олгоно. Ажилтны ээлжийн амралтын олговрын хэмжээг Ээлжийн амралтын олговор тооцох журмыг баримтлан тодорхойлно.

Эмнэлгийн шинжилгээ хийлгэх, донорын үүрэг гүйцэтгэх, ажилтныг төлөөлж хамтын гэрээ, хэлэлцээр байгуулах, хэлэлцээ хийх үед болон төрийн байгууллагад 3 сар хүртэл сонгуульт үүрэг гүйцэтгэх, цэргийн зарлан дуудах хуудсаар эмнэлгийн үзлэгт орох тохиолдолд ажилтанд дундаж цалин хөлстэй тэнцэх олговор олгоно.

Ажилтан гэр бүл болох, хүүхэд төрөх, ойр дотны хүн нь нас барах зэрэг тохиолдолд цалинтай чөлөө олгохыг ажил олгогч Хөдөлмөрийн дотоод журмаар тогтоодог.

Хууль бусаар ажлаас халсан эсхүл өөр ажилд буруу шилжүүлсэн ажилтныг шүүх ажилд нь эргүүлэн тогтоосон бол ажилгүй байсан бүх хугацаанд дундаж цалинтай тэнцэх хэмжээний олговор олгоно.

Дундаж цалин хөлсийг тодорхойлох

Хөдөлмөрийн хуулийн дагуу “Дундаж цалин хөлс тодорхойлох журам”-ыг хөдөлмөрийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага батална.

Тус журмын дагуу ажилтанд тодорхой хугацаанд олгосон цалин хөлсний нийлбэр дүнг тухайн хугацааны нийт сарын тоонд хувааж ажилтны нэг сарын дундаж цалин хөлсийг, гарсан дүнг сарын ажлын өдрийн дундаж тоонд хувааж нэг өдрийн дундаж цалин хөлсийг, гарсан дүнг тухайн байгууллага, аж ахуйн нэгжид мөрдөгдөж буй сарын ажлын цагийн дундаж тоонд хувааж нэг цагийн дундаж цалин хөлсийг тус тус тодорхойлно.

Урамшуулал

Жилийн, улирлын, сарын үр дүнгээр сайн ажилласан ажилтандаа  ажил олгогч урамшуулал олгох журмыг Хөдөлмөрийн дотоод журам, хамтын гэрээгээр тогтоож болно.

Богиносгосон цагаар ажиллах үеийн цалин

Эмнэлгийн байгууллагын шийдвэрээр зарим өвчний үед ажлын цагийг богиносгодог, түүнчлэн 16 насанд хүрээгүй хүүхэд, хүүхэд төрүүлсэн эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй болон одой хүмүүсийн ажлын цагийг богиносгодог. Ийм тохиолдолд хорогдуулсан цагийн үндсэн цалинг ажилтанд нэмж олгоно. 

Цалингаас хийх суутгал   

Ажилтан өөрийн буруутай үйлдлээр ажил олгогчид эд хөрөнгийн хохирол учруулсан, шүүхийн шийдвэрээр түүнд төлбөр ногдуулсан бол түүний цалингаас суутгал хийж төлбөрийг барагдуулна.

Ажилтны нэг сарын цалин хөлснөөс хийх нийт суутгалыг /орлогын албан татварыг оролцуулахгүйгээр/ цалин хөлсний 20 хувиас, харин хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах болон хэд хэдэн суутгал нэгэн зэрэг хийх бол цалин хөлсний 50 хувиас хэтрүүлж болохгүй.

Таны дэлгэрүүлж үзэх зохих хууль, бусад эрх зүйн актууд

  • Монгол Улсын Үндсэн хууль (1992 он) хэсэгчлэн авав ЭНД дарж үзнэ үү. 
  • Хөдөлмөрийн тухай хууль (1999 он) ЭНД дарж үзнэ үү.
  • Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээний тухай хууль (2010 он) Шинэчилсэн найруулга ЭНД дарж үзнэ үү.
  • Хөдөлмөр, нийгмийн зөвшлийн гурван талт үндэсний хорооны 2018 оны 8 дугаар сарын 19-ний өдрийн .... дугаар тогтоол “Хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг шинэчлэн тогтоох тухай” ЭНД дарж үзнэ үү.
  • Ажилтны цалин хөлсийг сард хоёр ба түүнээс дээш удаа, тогтоосон өдөр олгоно.
  • Ажилтны цалин хөлсийг цаг, өдөр, долоо хоногоор тооцон олгож болно.
  • Ажилтны хүсэлтээр цалин хөлсийг нь урьдчилан олгож болно.
  • Ажилтны нэг сарын дундаж цалин хөлснөөс хэтэрсэн хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай нэхэмжлэлийг шүүхэд гаргана.
  • Ажилтан нь түүний цалин хөлснөөс суутгал хийх тухай шийдвэр буюу суутгалын хэмжээг эс зөвшөөрвөл гомдлоо хөдөлмөрийн маргаан таслах комисст гаргаж болно

Ямар тохиолдолд илүү цагаар ажиллуулж болох вэ?

Дараах тохиолдолд илүү цагаар ажиллуулж болно.

  • Улс орныг батлан хамгаалах, хүний амь бие, эрүүл мэндийг хамгаалахад зайлшгүй шаардлагатай ажил гүйцэтгүүлэх;
  • Байгалийн болон нийтийг хамарсан гамшиг, үйлдвэрлэлийн ослоос сэргийлэх, тэдгээрийн хор уршгийг нэн даруй арилгах;
  • Нийтийн усан хангамж, цахилгаан, дулааны эрчим хүч, тээвэр, холбооны хэвийн ажиллагааг алдагдуулсан гэмтлийг арилгах;
  • Урьдчилан мэдэх боломжгүй бөгөөд яаралтай хийхгүй бол аж ахуйн нэгж, байгууллагын буюу түүний салбар, нэгжийн хэвийн үйл ажиллагаанд учирч болзошгүй саадыг арилгах хойшлуулшгүй ажил гүйцэтгүүлэх;
  • Ажилтныг хоёр ээлжинд дараалан ажиллуулахыг хориглоно.

Цалин хөлснөөс ямар ямар суутгалуудыг хийж болох вэ?

Ажилтны цалин хөлснөөс зөвхөн дор дурдсан тохиолдолд суутгал хийж болно.

  • Ажилтны нэг сарын дундаж цалин хөлснөөс хэтрэхгүй хэмжээний хохирлыг нөхөн төлүүлэх тухай ажил олгогчийн шийдвэр гарсан;
  • Хууль тогтоомжид заасан бусад тохиолдолд.

Ажилтны нэг сарын цалин хөлснөөс хийх нийт суутгалыг /орлогын албан татварыг оролцуулахгүйгээр/ цалин хөлсний 20 хувиас, харин хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах болон хэд хэдэн суутгал нэгэн зэрэг хийх бол цалин хөлсний 50 хувиас хэтрүүлж болохгүй.

Асуулт 1. Би нэгэн ноосны үйлдвэрт ажилладаг. Түүхий эд болох ноос нь тасарсан учир нэг сарын турш ажилгүй байсан. Сарын сүүл болж би цалингаа авах гэтэл чи ажил хийгээгүй учраас цалин өгөх боломжгүй гэсэн.Энэ тохиолдолд яах ёстой вэ?

Ажилтан нь үүргээ гүйцэтгэх явцад материал, түүхий эд тасалдсан буюу тухайн ажилтнаас хамааралгүй ажил үүрэг зогссон байдлыг сул зогсолт гэнэ. Тухайн ажилтнаас болоогүй бол түүнд сул зогсолтын олговор олгоно. Хуулинд зааснаар ажилтны сул зогсолтын олговрын хэмжээ ажилтны үндсэн цалингийн 60%-иас багагүй байна. Энэхүү олговрын хэмжээ нь тухайн үед мөрдөгдөж байгаа хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнээс багагүй байна. Сул зогсолтын олговрын хэмжээний талаар тухайн байгууллага хамтын гэрээгээр зохицуулдаг. /Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 56-р зүйл/

Асуулт 2. Ажлын цагийг богиносгох ямар ямар үндэслэлүүд байдаг вэ?

Насанд хүрээгүй ажилтан буюу 14-18 насны ажилтан 7 хоногт 30 цаг хүртэл, 16-17 насны ажилтан 36 цаг хүртэл, хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажиллагсад буюу хүнд хортой, газар доор ажилладаг ажилтны ажлын цагийг богиносгож болно. Үүнээс гадна жирэмсэн эмэгтэй, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, ажлынхаа зэрэгцээ суралцдаг бол ажил олгогч тухайн ажилтны ажлын цагийг богиносгож болно. /Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 71-р зүйл/

Асуулт 3. Би нэгэн төрийн байгууллагад ажилладаг. Манай гэрийн хажууханд гоц халдварт өвчний голомт тархсаны улмаас би болоод нөхөр бид хоёр хорио цээрийн бүсэд ороод ажилдаа 3 хоног явж чадаагүй. Сарын сүүлд цалингаа бодуулж авах гэтэл ажил тасалсан гээд 3 хоногийн цалин бодож өгсөнгүй. Ийм тохиолдолд ажил тасалсан гэж үзэх үү?

Монгол Улсын Хөдөлмөрийн хуулинд энэ талаар заасан байдаг. Байгалийн болон нийтийг хамарсан гамшиг, хүндэтгэн үзэх бусад шалтгааны улмаас ажилдаа ирээгүй ажилтанд үндсэн цалингийн 50 хувьтай тэнцэх хэмжээний  олговор олгодог. Үүнээс гадна тухайн гамшиг, саатлын хор уршгийг  арилгахад биеэр оролцсон ажилтанд үндсэн цалингийн хэмжээгээр  олговор олгох тухай хуульчилсан байдаг. Тухайн нөхцөлд гоц халдварт өвчний голомтод байсны улмаас ажилдаа ирж чадаагүй нь нийтийг хамарсан гамшиг гэж үзэх тул ажил тасалсанд тооцохгүй.

Асуулт 4. Өндөр насны тэтгэвэрт гарсан хүн хөдөлмөрийн гэрээгээр ажил эрхэлж болох уу?

Өндөр насны тэтгэвэр авагч ахмад настан нь хөдөлмөр эрхэлж болох бөгөөд өндөр насны тэтгэвэр авч байгаа нь түүний цалин хөлсийг бууруулах буюу хязгаарлах үндэслэл болохгүй тухай хуулиар зохицуулсан байдаг. /Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 112-р зүйл/

Агуулга анх оруулсан: 2018-08-27 Шинэчилсэн: 2019-01-31

Мэдээ мэдээлэл